प्रत्येक वस्तूची एक किंमत असते. आपण हे वाक्य नेहमी कोणाकडून तर जरूर ऐकत असतो. तुम्ही कधी विचार केला आहे का कि ज्या नोटेची किंमत असते ती कोण तयार करते? जर भारतीय रुपयाबद्दल बोलायचे झाले तर यावर “मै धारक को ‘इतके’ रूपये अदा करने का वचन देता हूँ” असे लिहिलेले असते.

तुम्ही कधी विचार केला आहे का कि हे वचन कोणाचे असते आणि हे का लिहिलेले असते. हा प्रश्न बऱ्याचवेळा अनेक मुलाखतीमध्ये विचारण्यात आला आहे. यामुळे याचे उत्तर माहित असणे आवश्यक आहे. जर तुम्हाला याबद्दल माहिती नसेल तर आज आपण या लेखामधून जाणून घेणार आहोत.

“मैं धारक को ‘इतके’ रुपये अदा करने का वचन देता हूँ” काय असतो याचा अर्थ?

हे वाक्य RBI गव्हर्नरची शपथ असते. याचा अर्थ हा होतो कि नोटेच किंमत देण्याची जबाबदारी RBI गव्हर्नरची आहे. भारतामध्ये नोट छापण्याचे काम रिजर्व बँक करते. एक रुपया सोडून सर्व नोटांवर RBI गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते.

भारतामध्ये मुद्रा आणि बँकांसंबंधी सर्व नियम आणि कामांना केंद्रीय बँक भारतीय रिजर्व बँक ऑफ इंडिया (RBI) पाहते. जितके देखील नोट असतात त्यावर RBI गव्हर्नरची स्वाक्षरी असते तर एक रुपयाच्या नोटेवर वित्त सचिवची स्वाक्षरी असते.

भारतीय रिजर्व बँकची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी भारतीय रिजर्व बँक अधिनियम १९३४ च्या अंतर्गत झाली होती. RBI चे मुख्यालय मुंबईमध्ये आहे. भारतीय रिजर्व बँक अधिनियम १९३४ च्या आधारावर मुद्रा प्रबंधनची भूमिका प्रदान केली गेली होती. भारतीय रिजर्व बँक अधिनियमची धारा २२ च्या अंतर्गत RBI नोट जारी करण्याचा अधिकार देते.

भारतामध्ये करंसी नोटांचा इतिहास आणि विकास

नोटांच्या छपाईचे काम भारतामध्ये किमान राखीव प्रणालीच्या आधारे केली जाते. १९५७ पासून हि प्रणाली लागू आहे. या प्रणालीनुसार RBI ला हा अधिकार आहे कि ती RBI फंडमध्ये कमीत कमी २०० करोड रुपये मुल्यांकन संपत्ती आपल्या जवळ ठेऊ शकते. या २०० करोडमध्ये ११५ करोड रुपयाचे सोने आणि उर्वरित ८५ करोड विदेशी संपत्ती सतत आपल्या जवळ ठेवण्यास बाध्य असते. इतकी संपत्ती आपल्या जवळ ठेवल्यानंतर RBI देशाच्या गरजेनुसार नोटा छापते. नोट छापण्यापूर्वी RBI ला सरकारकडून परवानगी घ्यावी लागते.

नोटेवर ‘मै धारक को इतके रूपये अदा करने का वचन देता हूँ’ लिहिण्याचा अर्थ हा होतो कि RBI ने तुमच्या त्या नोटेच्या किंमतीचे सोने आपल्याजवळ रिजर्व ठेवले आहे. जर तुमच्याजवळ ५०० रुपये असतील तर याचा अर्थ आहे कि तुमच्या ५०० रुपयांच्या किंमतीचे सोने RBI जवळ रिजर्व आहे आणि सुरक्षित आहे. RBI यामुळे हे वाक्य लिहून धारकला वचनबद्धता दर्शविते.

नोटांवर हे वाक्य लिहिण्याचा आणखी एक अर्थ हा होतो कि जर एखादी व्यक्ती नोट घेण्यास मनाई करत असेल तर याचा अर्थ ती RBI वर विश्वास करत नाही आहे आणि तिची अवज्ञा करत आहे अर्थात कायदा तोडत आहे. नोटांची प्रामाणिकता आणि वैधता लोकांमध्ये बनून राहावी यामुळे RBI नोटांवर हे वाक्य लिहिले.

Post a Comment

थोडे नवीन जरा जुने