१३ नोव्हेंबर शुक्रवार धनत्रयोदशी असल्याने गाडी घालण्याची आणि आरोग्याची देवता धन्वंतरीची पूजा देखील करण्याची प्रथा आहे. गादी घालणे आणि पूजनाचा मुहूर्त अशाप्रकारे आहे. सकाळी ८.०२ पासून ९.२५ पर्यंत लाभ व अमृत ९.२५ पासून १०.४८ पर्यंत राहील. शुभ चौघडिया दुपारी १२.११ पासून १३.३४ पर्यंत राहील या वेळी गादी घालण्यासाठी उत्तम वेळ आहे. पूजनासाठी वेळ चंचलमध्ये १६.१९ पासून १७.४२ पर्यंतचा वेळ व दिवा प्रज्वलनासाठीचा वेळ चांगला राहील. तुम्ही सोयीनुसार यावेळी देखील गादी घालू शकता.

धनत्रयोदशीच्या निमित्ताने बहुतेक लोक सोने-चांदी, संपत्ती आपल्या घरी आणण्याचा जास्त विचार करत आणि आरोग्याला विसरून जातात. खरे सुख तर निरोगी शरीर आहे, ज्याला मिळवल्यानंतर इतर सुख उपभोगता येतात. धनत्रयोदशीला आरोग्याची देवता धन्वंतरीची पूजा करावी आणि दैनंदिन आयुष्यामध्ये संयम आणि नियमाचे पालन करावे.

देवी लक्ष्मी समुद्रमंथनामधून उत्पन्न झाली होती, त्याप्रकारे भगवान धन्वंतरीदेखील अमृत कलशासोबत समुद्रमंथनामधून उत्पन्न झाले होते. देवी लक्ष्मी धन संपत्तीची देवी आहे, पण तिची कृपा दृष्टी मिळवण्यासाठी आरोग्य आणि दीर्घायुष्य देखील असायला हवे. हेच कारण आहे दिवाळीच्या अगोदर म्हणजे धनत्रयोदशीपासून दीपमाळ सजवली जाते.

भगवान धन्वंतरीचा जन्म त्रयोदशीच्या दिवशी कार्तिक कृष्ण पक्षच्या त्रयोदशी तिथीच्या दिवशी झाला होता, यामुळे या तिथीला त्रयोदशी म्हणून साजरा केला जातो. धन्वंतरी जेव्हा प्रकट झाले होते तेव्हा त्यांच्या हातामध्ये अमृताने भरलेला कलश होता. भगवान धन्वंतरी कलश घेऊन प्रकट झाले होते म्हणून या निमित्ताने भांडी खरेदी करण्याची प्रथा आहे. अनेक लोकांची अशी मान्यता आहे कि असे देखील म्हंटले जाते या दिवशी खरेदी केल्यास त्यामध्ये तेरा पट वाढ होते. या निमित्ताने धन्याचे बी खरेदी करून देखील लोक घरामध्ये ठेवतात. दिवाळीच्या नंतर या बियांना लोक आपल्या बाग-बगिच्यामध्ये किंवा शेतामध्ये लावतात.

अशाप्रकारे प्रसादाचा प्रबंध करावा

भगवान कुबेरला पांढऱ्या मिठाईचा प्रसाद चढवावा, तर धन्वंतरिला पिवळी मिठाई किंवा पिवळ्या वस्तू प्रिय आहेत. पूजेमध्ये फुल, फळ, तांदूळ, चंदन, धूप-दीपचा उपयोग करावा. संध्याकाळी कुटुंबातील सर्व सदस्य एकत्र होऊन प्रार्थना करावी. सर्वात पहिला विघ्नहर्ता गणपती बाप्पाची पूजा करावी. त्यांना स्नान घातल्यानंतर चंदन किंवा कुंकूवाने तिलक लावा. देवाला लाल वस्त्र घालून गणपती बाप्पाला फुले अर्पित करावी. धनत्रयोदशीचे विधी सुरु करण्यासाठी या मंत्राचा जाप करावा. “॥ निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥“ अर्थ: या मंत्राचा अर्थ आहे कि हे गणपती बाप्पा तुम्ही महाकाय आहात, तुमची सोंड वक्र आहे. तुमच्या शरीरामधून करोडो सूर्यांचा प्रकाश बाहेर पडतो. तुम्हाला प्रार्थना आहे कि आमचे सर्व विघ्न दूर करावेत.

यानंतर आयुर्वेदचे संस्थापक भगवान धन्वंतरिची पूजा केली जाते. लोक आपल्या कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी आणि भल्यासाठी प्रार्थना करतात. भगवान धन्वंतरिच्या मूर्तीला स्नान घातल्यानंतर आणि अभिषेक केल्यानंतर ९ प्रकारेचे धान्य अर्पण केले जाते. यासोबत या मंत्राचा जाप देखील केला जातो. ॐ नमो भगवते महा सुदर्शनाया वासुदेवाय धन्वन्तरये अमृत कलश हस्ताय सर्व भय विनाशाय सर्व रोग निवारणाय त्रैलोक्य पतये त्रैलोक्य निधये श्री महा विष्णु स्वरूप श्री धन्वंतरि स्वरुप श्री श्री श्री औषध चक्र नारायणाय स्वाहा।

अर्थ: आम्ही त्या धन्वन्तरि देवाची पूजा करतो, जे सुदर्शन वासुदेव धन्वंतरि आहेत. त्यांच्या हातामध्ये अमर करणारे अमृत कलश आहे. ते सर्व प्रकारच्या भय आणि आजारांपासून दूर करणार आहेत. ते तिन्ही लोकांचे कल्याण करणारे आणि त्यांचे संरक्षण करणारे आहेत. विष्णु देवाप्रमाणे धन्वंतरि देखील आपल्या आत्माला सशक्त करतात. आम्ही आयुर्वेदचे देव धन्वन्तरि समोर नतमस्तक होतो.

कुबेरची पूजा

कुबेर देवाला धन संपत्तीचा अधिपति म्हंटले जाते. असे मानले जाते कि पूर्ण विधी विधानाने जो कोणी कुबेर देवाची पूजा करतो त्याच्या घरामध्ये कधीही धन संपत्तीची कमी भासत नाही. कुबेर देवाची पूजा सूर्यास्तानंतर प्रदोष काळामध्ये करावी. अन्यथा पूजेचे उचित फळ प्राप्ती होत नाही. या मंत्राचा जाप करावा. “ऊँ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धनधान्याधिपतये धनधान्यसमृद्धिं में देहि दापय। अर्थ- यक्ष के देवता कुबेर हमें संपत्ति और समृद्धि दें।“

लक्ष्मीची पूजा

सूर्यास्तानंतर जवळ जवळ दोन अडीच तासांचा काळ प्रदोष काळ मानला जातो. धनत्रयोदशीच्या दिवशी देवी लक्ष्मीची पूजा याचवेळी करायला हवी. अनुष्ठान सुरु करण्यापूर्वी नवीन कपड्याच्या तुकड्यामध्ये मुठभर धान्य ठेवले जाते. कपड्याला एखाद्या पाटावर किंवा चौरंगावर ठेवावे. अर्धा कलश पाण्याने भरावा आणि त्यामध्ये थोडे गंगाजल मिसळावे. यासोबतच सुपारी, फूल, एक नाणे आणि काही तांदळाचे दाणे आणि धान्य देखील यावर ठेवावे. काही लोक कलशामध्ये आंब्याची पाने देखील ठेवतात. यासोबत या मंत्राचा जाप करावा.

ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद, ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्मयै नम:॥ यानंतर एक प्लेटमध्ये देवी लक्ष्मीच्या प्रतिमेला पंचामृत (दुध, दही, तूप, लोणी आणि मधाचे मिश्रण) ने स्नान घालावे. यानंतर देवीला चंदन लावावे, अत्तर, सिंदूर, हळद, गुलाल ई. अर्पित करावे. कुटुंबातील सदस्यांनी आपले हात जोडून सफलता, समृद्धी, आनंद आणि कल्याणाची प्रार्थना करावी.

धनत्रयोदशीच्या दिवशी काय खरेदी करावे

देवी लक्ष्मीची व गणपती बाप्पाची चांदीची प्रतिमा या दिवशी घरी आणणे, घर कार्यालय, व्यापारी संस्थामध्ये धन, सफलता आणि प्रगती वाढवते. धनत्रयोदशीच्या दिवशी चांदी खरेदी करण्याची देखील प्रथा आहे. यामागे हे कारण मानले जाते कि हे चंद्राचे प्रतिक आहे जे शीतलता प्रदान करते आणि मनामध्ये संतोष रुपी धन संपत्तीचा वास होतो.

संतोषला सर्वात मोठी धन संपत्ती मानले गेले आहे, ज्याच्याजवळ संतोष आहे तो स्वस्थ, सुखी आणि सर्वात धनवान असतो. भगवान धन्वंतरी जे आयुर्वेदाचे देवात देखील आहेत, त्यांच्याकडे स्वास्थ्य आणि आरोग्याची कामना केली जाते. लोक या दिवशी दिवाळीच्या रात्री देवी लक्ष्मी आणि गणपती बाप्पाची पूजा करण्या हेतू मूर्ती देखील खरेदी करतात.

धनत्रयोदशीच्या दिवशी काय करावे

या दिवशी धन्वंतरिचे पूजन करावे. नवीन झाडू खरेदी करून त्याची पूजा करावी. संध्याकाळी दिवा प्रज्वलीत करून घर, दुकान ई. ठिकाणी साज सजावट करावी. मंदिर, गोशाळा, नदी घाट, विहीर, तलाव, बगीचामध्ये देखील दिवा लावावा. यथाशक्ति तांबे, पितळ, चांदीचे गृह-उपयोगी नवीन भांडी आणि दागदागिने खरेदी करावी. नांगरलेली माती दुधामध्ये घालून त्यामध्ये सेमरची फांदी घालून तीन वेळा आपल्या शरीरावर लावावी. कार्तिक स्नान करून प्रदोष काळामध्ये घाट, गौशाला, बावडी, विहीर, मंदिर ई. ठिकाणी तीन दिवस दिवा लावावा.

धन्वंतरीबद्दल मान्यता

धन्वंतरीला हिंदू धर्मामध्ये देवतांचे वैद्य मानले गेले आहे, हे एक महान चिकित्सक होते, ज्यांना देव पद प्राप्त झाले. हिंदू धार्मिक मान्यतांनुसार हे विष्णू देवाचे अवतार समजले जातात. समुद्रमंथनामधून यांचे पृथ्वी लोकावर अवतरण झाले होते. शरद पौर्णिमाला चंद्र, कार्तिक द्वादशीला कामधेनु गाय, त्रयोदशीला धन्वंतरी, चतुर्दशीला काली माता आणि अमावस्याला देवी लक्ष्मीचा समुद्रामधून प्रादुर्भाव झाला होता, यामुळे दिवाळीच्या दोन दिवसापूर्वी धनत्रयोदशीलाला भगवान धन्वंतरीचा जन्म धनत्रयोदशी म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी त्यांनी आयुर्वेदाचा देखील प्रादुर्भाव केला होता.

यांना विष्णू देवाचे रूप देखील म्हंटले जाते, ज्यांच्या चार भुजा आहेत. वरच्या दोन्ही भुजामध्ये शंख आणि चक्र धारण केले आहे तर दोन अन्य भुजांमधील भूजेमध्ये जालुका आणि औषधी तथा दुसऱ्या भूजेमध्ये अमृत कलश घेतला आहे. यांचा प्रिय धातू पितळ मानला गेला आहे, यामुळे धनत्रयोदशीला पितळेची भाडी खरेदी करण्याची देखील परंपरा आहे.

यांना आयुर्वेदची चिकित्सा करणारे वैद्य आणि आरोग्याची देवता देखील म्हंटले जाते, यांनी अमृतमय औषधांचा शोध लावला होता. यांच्या वंशामध्ये दिवोदास झाले ज्यांनी शल्य चिकित्साचे जगातील पहिले विद्यालय काशीमध्ये स्थापित केले ज्याचे प्रधानाचार्य सुश्रुत बनले होते. त्यांनीच सुश्रुत संहिता लिहिली होती. सुश्रुत जगातील पहिले सर्जन होते. दिवाळीच्या निमित्ताने कार्तिक त्रयोदशी धनत्रयोदशीला भगवान धन्वंतरीची पूजा करण्याची प्रथा आहे.

धनत्रयोदशीचे महत्व

असे मानले जाते कि या दिवशी भेटवस्तू, नाणी, भाडी आणि दागदागिने करणे शुभ असते. शुभ मुहूर्तामध्ये पूजन करण्यासोबत सात धान्यांची पूजा देखील केली जाते. सात धान्य गहू, उडीद, मुग, हरभरा, तांदूळ आणि मसूर आहेत. सात धान्यांसोबतच पूजन सामग्रीमध्ये विशेष रूपाने स्वर्णपुष्पाच्या फुलांनी पूजा करणे लाभदायक असते. या दिवशी पूजेमध्ये नैवैद्यच्या रुपामध्ये श्वेत मिष्ठान्न वापरले जाते. त्याचबरोबर या दिवशी स्थिर लक्ष्मीचे देखील पूजन करणे विशेष महत्वाचे मानले जाते.

धनत्रयोदशीच्या दिवशी देव धन्वंतरीचा जन्म झाला होता. धन्वंतरी देव, देवतांचे चिकित्सक देव आहेत. हेच कारण आहे कि या दिवशी चिकित्सा जगतामध्ये मोठमोठ्या योजना प्रारंभ केल्या जातात. धनत्रयोदशीच्या दिवशी चांदी खरेदी करणे देखील खूपच शुभ मानले जाते.

Post a Comment

थोडे नवीन जरा जुने